केही दिनअघि संसारमै पहिलो पटक एक रोबोटले कुनै देशको नागरिकता प्राप्त गर्‍यो । साउदी अरबमा उक्त रोबोटलाई एक महिलाका रूपमा मान्यता दिइयो र उनको नाम राखियो— ‘सोफिया’ । यति मात्र नभै उक्त रोबोटले आफ्नो संवेदनशीलताका आधारमा विभिन्न प्रश्नको उत्तर दियो र ‘थ्यांक्यु’ समेत भन्यो । 

हिजोआज मानिसजस्तै देखिने मेसिन अर्थात् रोबोटले सबै काम गर्न थालेको छ । उसलाई काममा लगाउन मात्र जान्नुपर्छ । रोबोटका पनि आँखा, कान, नाक आदि सबै अंग हुन्छन् । रोबोट बोल्न तथा हिँड्न सक्छ । शारीरिक क्षमताका आधारमा मात्र नभै दिमागका आधारमा पनि सोफियाले मानिसलाई समेत पछि पारेको छ । त्यसैले पनि रोबोटले भविष्यमा मानिसले भन्दा बढी काम गर्ने अनुमान गरिन्छ । 

जापानलगायत संसारका धेरै देशले मानव मस्तिष्कले जस्तै काम गर्ने रोबोटको विकास गरिरहेका छन् । रोबोटले अब डाक्टर, इन्जिनियर, सैनिक, प्रोफेसर, एकाउन्टेन्ट, सेल्सम्यान आदिले जस्तै सबै काम गर्न सक्ने भएको छ । यस्ता सबै सम्भाव्यताका कारण रोबोटिक्स सिक्न चाहने मानिसहरू पनि बढिरहेका छन् ।

बढ्दो माग

रोबोटको प्रयोग आज सबै क्षेत्रमा बढिरहेको छ । खासगरी हाम्रा छिमेकी देश भारत र चीनसमेत विभिन्न एसियाली देशमा रोबोटिक्सको क्षेत्रमा दक्ष जनशक्तिको सर्वाधिक माग छ । इन्टरनेसनल फेडरेसन अफ रोबोटिक्स (आइएफआर) को ताजा रिपोर्टअनुसार वर्ष २०१० यता इन्डस्ट्रियल रोबोटको माग बढ्दो छ । उक्त रिपोर्टलाई आधार मान्दा सन् २०२० सम्म संसारका विभिन्न कारखानामा करिब १७ लाख नयाँ इन्डस्ट्रियल रोबोट प्रयोग हुनेछन् । रिपोर्टअनुसार हाल सर्भिस रोबोटको बिक्री बर्सेनि १२ प्रतिशतले वृद्धि भैरहेको छ । 

रोबोटिक्समा काम

रोबोटिक्स निकै ठूलो क्षेत्र हो । यसको अध्ययनपश्चात् जागिरको कुनै चिन्ता हँुदैन । रोबोटिक्स साइन्टिस्ट, रिसर्चर, रोबोटिक इन्जिनियर, रोबोटिक टेक्निसियन वा एआई प्रोग्रामरका रूपमा विभिन्न क्षेत्रमा काम प्राप्त गर्न सकिन्छ । विभिन्न निर्माण उद्योग, अटोमोबाइल कारखाना आदिमा यसको आवश्यकता हुन्छ । त्यसबाहेक नासा र त्यस्तै प्रकृतिका संस्थाहरू, गेमिङ इन्डस्ट्री, गुप्तचर एजेन्सी तथा मेडिकल क्षेत्रमा समेत यस्ता व्यवसायीको माग बढ्दो छ । हाल प्रचलित ड्रोनको प्रयोगका लागि पनि रोबोटिक्स उपयोगी हुन्छ । यसको सहयोगले सर्भेइङ, थ्रीडी म्यापिङ, माइनिङ, रेडलाइट कन्ट्रोल, स्ट्रिट लाइट कन्ट्रोल आदिमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । रोबोटिक्स अध्ययन गरी रोबोटिक्सका साथै ड्रोनको क्षेत्रमा समेत काम गर्न सकिन्छ । 

के हो रोबोटिक्स ?

रोबोट एक अटोमेटिक ‘इलेक्ट्रोमेकानिकल मेसिन’ हो, जसले कम्प्युटर वा इलेक्ट्रोनिक मेसिनको सहयोगले आफूलाई दिइएको कार्य गर्छ । यो एक प्रकारको डिभाइस हो । डिभाइसमा सेन्सर, कन्ट्रोल सिस्टम, म्यानुपुलेटर, पावर सप्लाई तथा सफ्टवेयर आदि हुन्छन् । 

कोर्स एवं योग्यता

रोबोटिक्समा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, कम्प्युटर एडेड म्यानुफ्याक्चरिङ, रोबोट मोसन प्लानिङ, डिजिटल इलेक्ट्रोनिक्स तथा माइक्रो प्रोसेसर आदिका बारेमा अध्ययन गर्नुपर्छ । यो मेकानिकल इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ एवं कम्प्युटर साइन्सको हिस्सा हो । 

रोबोटिक्सको क्षेत्रमा करियर निर्माणका लागि इलेक्ट्रिकल, मेकानिकल, कम्प्युटर साइन्समध्ये कुनै एक विषयमा स्नातक अध्ययन गरेको हुनुपर्छ । त्यसपछि आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, रोबोटिक्स, एड्भान्स्ड रोबोटिक्स सिस्टम आदिमा विशेषज्ञता हासिल गर्न सकिन्छ । यो एक प्रकारको अनुसन्धानात्मक कोर्स हो । 

नेपालको अवस्था

नेपालमा पनि मेकानिकल इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रोनिक्स इन्जिनियरिङ, इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ तथा कम्प्युटर इन्जिनियरिङ विषयमा रोबोटिक्सको अध्ययन गरिन्छ । यी विषयमा रोबोटिक्स अध्ययन गरेका विद्यार्थीहरू मिलेर ‘रोबोटिक्स एसोसिएसन अफ नेपाल’ गठन गरेका छन् । विकास गुरुङ हाल उक्त एसोसिएसनका अध्यक्ष छन् । 

रोबोटिक्स एसोसिएसनले रोबोटिक्समा चासो भैरहेका विद्यार्थी एवं व्यवसायीहरूका लागि एक प्रकारको साझा प्लेटफर्म निर्माण गरेको छ । नेपालका अधिकांश इन्जिनियरिङ कलेजमा क्लब गठन भएको छ । समय–समयमा रोबोटिक्ससँग सम्बन्धित विभिन्न प्रकारका प्रतियोगितासमेत सञ्चालन भैरहन्छन् । यसले एक प्रकारले करियर निर्माणमा समेत सघाउ पुर्‍याएको गुरुङ बताउँछन् । 

गणेशविक्रम सिंह आले नेपालको रोबोटिक्समा चर्चित नाम हो । आले र उनको समूहले निर्माण गरेको रोबोट नेपाली सेना तथा सशस्त्र प्रहरीले बम डिस्पोजलका लागि प्रयोग गरिरहेको छ । त्यसैगरी पाइला टेक्नोलोजीले निर्माण गरेको ह्युमनाइड रोबोट केही महिनाअघि देखि काठमाडौंको पुतलीसडकस्थित नेपाल एसबीआई बैंकमा छ । ‘परी’ नामक उक्त रोबोटले ग्राहकहरूलाई सम्मानपूर्वक स्वागत गर्छ । 

नेपालमै पहिलो पटक युवा इन्जिनियरहरूको सक्रियतामा स्मार्ट इलेक्ट्रिक ह्विलचियर सार्वजनिक गरिएको छ । अनुसन्धानमुलक संस्था इन्फिनिटी ल्याबका युवा इन्जिनियरहरूको अगुवाईमा उक्त ह्विलचियर निर्माण गरिएको हो । इन्फिनिटी ल्याबका अध्यक्ष सुनिल परियारले हाललाई नमुनाका रूपमा एउटा मात्र ह्वियचियर तयार पारिएको जनाए । यो ह्विलचियरमा बस्ने व्यक्ति दुर्घटनामा परे घरका परिवारलाई मोबाइलमा एसएमएस जाने सुविधा भएकाले यसलाई स्मार्ट भनिएको हो । 

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको ट्रान्समिसन लाइनमा भएको समस्या पहिचानका लागि अभिनव मैनालीले निर्माण गरेको ड्रोनले कार्य गरिरहेको छ । ड्रोन नेपाल नामक कम्पनीमा यस्ता विभिन्न प्रकारका ड्रोन निर्माण हुन्छन् । 

रोबोटिक्सको क्षेत्रमा काम भैरहेका यस्ता धेरै उदाहरण नेपालमै समेत छन् । रोबोटिक्स क्लबले नै ती सबै काम गर्ने युवाहरूलाई हौसला प्रदान गरिरहेको छ । रोबोटिक्सको क्षेत्रमा काम गरेर उनीहरूले आय आर्जनसमेत गरिरहेका छन् ।